Première van "Hillige boeken, fier fan hûs" (Heilige boeken, ver van huis)...

Overgenomen uit:
Leeuwarder Courant van 31 januari 2019 - Maria del Grosso

(vlnr: Durk Osinga, Annet Huisman en Bram Struiksma)
Donderdag 31 januari is er de première van de documentaire van Annet Huisman van Omrop Fryslân in Berltsum in het gebouw van de Menniste Tsjerke, Vermaningstrjitte 3 in Berltsum. Juist in Berltsum, omdat daar zeven van veertien gebedsrollen, omdat die ‘hillige boeken’, de wetsrollen van de Leeuwarder synagoge, daar in de oorlog verscholen lagen.
Het is bijna niet voor te stellen. In een klein dorp als Berltsum wist niemand ten tijde van de Tweede Wereldoorlog dat de Joodse wetsrollen van de Leeuwarder synagoge er verstopt lagen. Dat was te danken aan Bindert Bosma, die ze in zijn huis onderbracht.

Bosma was de oudoom (broer van zijn oma) van Bram Struiksma, die nu in het huis woont.
Struiksma weet wel waarom er niets uitlekte. Bosma woonde in het huis met zijn broer en zuster. ,,En dêr kamen net in soad minsken.’’
Bosma vertrouwde alleen zijn zuster Janke toe wat er in de bedstee op zolder lag. ,,Omke Tiede wie te ‘loslippig’.’’

In jutezakken
Zelfs van het transport van de wetsrollen en andere kostbaarheden over het water naar de Bosma’s heeft nooit iemand wat gemerkt. Ze moesten namelijk begin 1941 uit het huis van de Berltsumer dominee Offers komen. Dat gebeurde per praam. Het kostbare goed zat in jutezakken verstopt onder takkenbossen.
Struiksma vertelt het verhaal in De Grúsert, de oudheidkamer en het documentatiecentrum van Berltsum, samen met Durk Osinga van De Grúsert. De oudheidkamer werd tijdens de jaarvergadering verrast door een bezoek van documentairemaakster Annet Huisman. Zij was op zoek naar informatie over de wetsrollen en Bindert Bosma (rechts).
Daar konden de mannen Huisman wel aan helpen. Bosma was dan wel een kleine gernier ten tijde van de oorlog, maar voor de geschiedschrijving van Berltsum heeft hij veel betekend.
Hij pluisde vele stambomen uit, deed onderzoek naar de wereldtaal esperanto, naar geloofsstromingen en maakte vele buitenlandse reizen. Bovendien was het verhaal over de wetsrollen na de oorlog meer dan bekend geworden, omdat er in 1965 een Amerikaanse film over verscheen met de titel The Scrolls of Leeuwarden.
Joodse Bruiloft
Huisman werd op het spoor van Bosma en de Joodse wetsrollen gezet toen ze werkte aan de documentaire De Joodse Bruiloft naar aanleiding van de originele filmbeelden die waren teruggevonden van deze bruiloft in de Leeuwarder synagoge in 1939. Ze won er de eerste prijs mee op het Noordelijk Film Festival.
In april 2017 vertrok ze spoorslags naar Israël, omdat ze erbij wilde zijn toen André Boers, zoon van het bruidspaar van destijds Barend Boers en Mimi Dwinger, er lezingen ging houden. Zo belandde ze in het Israëlische jeugddorp Kfar Batya. ,,Op dat skoalleterrein stiet in boerd wêrop grutte tank oan de Joa-den fan Ljouwert útsprutsen wurdt.’’

'De wetsrollen binne hielendal mei de hân skreaun'
Huisman werd gewaar dat de wetsrollen in de synagoge van het jeugddorp uit Leeuwarden afkomstig zijn. ,,Ik koe dat ferhaal wol, mar ik wie der doe foar in oar ûnderwerp. Dêrom ha ik de wetsrollen letter wer oppakt.’’
Joodse wetsrollen bevatten de Thora, de eerste vijf boeken van de Bijbel, die de grondslag van het Joodse geloof vormen. ,,Se binne hielendal mei de hân skreaun’’, vertelt Huisman. ,,Troch spesjale skriuwers dy’t der ien jier oer diene om sa’n rol te meitsjen.’’

De Kanselarij
De Leeuwarder synagoge had er waarschijnlijk veertien toen er voor de oorlog nog een bloeiende Joodse gemeenschap was. Ze moesten voor de Duitse bezetter veiliggesteld worden. Voor zover bekend gingen er zeven naar dominee Offers in Berltsum en zeven naar de Kanselarij, waar een archief zat dat nu bij Tresoar is. In de Kanselarij werden ze verstopt achter de boeken van de Franeker universiteit.
Dat de wetsrollen, inclusief de Talmoed en zilverwerk uit de synagoge, naar Berltsum gingen, had te maken met de contacten die Offers had met rijksarchivaris Heerma van Voss. Alleen vermoedde Offers dat de synagogestukken bij hem niet veilig zouden zijn.
Dat klopte, want hij werd in januari 1941 opgepakt. Toen waren de spullen al bij Bosma. Die kreeg ook een keer visite van de Duitsers, weet Struiksma. Ze waren op zoek naar de onderduiker die bij Bosma zat. Deze wist te ontkomen en gelukkig stuitten de Duitsers ook niet op de wetsrollen.
De bedstee op zolder waarin ze verstopt waren, is er niet meer. Struiksma maakte er in 1987 een slaapkamer van. Na de oorlog ging alles terug naar Leeuwarden, waar de synagoge tot 1964 in gebruik bleef. Toen was de Joodse gemeenschap te klein om de grote synagoge in stand te kunnen houden.
In 1965 werd de inboedel versleept naar Israël. In Leeuwarden is later een kleinere synagoge in gebruik genomen. Daarvoor werd het interieur van Gorredijk overgenomen.

Geldinzameling
Huisman laat in haar documentaire de kleinzoon van Barend en Mimi Boers aan het woord, Eyal Boers. Hij is universitair docent film en media in Israël en promoveert binnenkort op ‘De Jood in de Nederlandse film’.

Boers is kritisch, vooral over de film uit 1965 die gemaakt is om geld in te zamelen voor de opbouw van Israël. ,,Dat wie ek de reden dat de Ljouwerter Joaden harren ynboedel oan Israël skonken’’ zegt Huisman.
Boers werpt de vraag op of de wetsrollen niet in Leeuwarden hadden moeten blijven. Huisman liep ook met die vraag rond.

Benno Troostwijk van de huidige Leeuwarder synagoge staat nog steeds achter de gift. ,,Nu worden ze iedere dag gebruikt.’’
Voor Huisman houdt het met De Joodse Bruiloft en deze documentaire niet op. Ze wil nog een antwoord op de vraag wat de oorlog gedaan heeft met de generaties Joden die daarna kwamen. ,,Dat is sa boeiend. Op de eftergrûn spilet de oarloch noch altiten.’’
Hillige boeken, fier fan hûs. Première 31 januari, 19.15 uur in de Menniste Tsjerke van Berltsum, Vermaningsstrjitte 3. Uitzendingen: 2 februari 15.30 uur op NPO 2, 3 februari om 13 uur op NPO 2 en vanaf 17 uur ieder uur bij Omrop Fryslân.
De film De Joodse Bruiloft wordt op 18 april vertoond in het Holocaust Museum in Amsterdam. 18 april 1939 was de dag dat Mimi Dwinger en Barend Boers trouwden in de synagoge van Leeuwarden.

 

Jeugddorp Kfar Batya